Zakres dat: od 27 października 2021 do 27 października 2026. Zestawienie obejmuje badania kliniczne, obserwacyjne, eksperymentalne oraz ocenę dowodów EFSA. Wyniki dotyczą różnych poziomów wyjaśnienia i nie są równoważnymi dowodami skuteczności leczenia.

Rok	Obszar	Badanie	Główny wynik
2026	Odporność	RESET-RA, Nat Med	stymulacja nerwu błędnego: odpowiedź ACR20 u 35,2% vs 24,2%
2025	Fizjologia mózgu	Chuang i wsp., Nat Commun	u ludzi korelacja markerów; u myszy wpływ neuronów cholinergicznych na przepływ płynu
2025	Miastenia	Vivacity-MG3, Lancet Neurol	nipokalimab poprawia sprawność przez 6 miesięcy
2024	Schizofrenia	EMERGENT-2, Lancet	ksanomelina z trospium: o 9,6 pkt PANSS lepiej niż placebo
2024	Schizofrenia	EMPOWER-1 i 2 (emraklidyna)	modulator M4 nie osiągnął głównego punktu końcowego
2024	Leki przeciwcholinergiczne	Iyen i wsp., BMJ Medicine	oksybutynina, solifenacyna, tolterodyna a ryzyko otępienia
2023	Parkinson	Schumacher i wsp., Brain	zanik przodomózgowia i spadek AChE w PET wiążą się z zaburzeniami poznawczymi
2023	Parkinson	Labrador-Espinosa i wsp., Mov Disord	zanik przodomózgowia wiązał się ze ścieńczeniem kory i pogorszeniem poznawczym
2022	Leki przeciwcholinergiczne	kohorta UK Biobank	obciążenie lekami przeciwcholinergicznymi a ryzyko otępienia
2024	Cytykolina	Ocena EFSA	nie potwierdzono ocenianego związku przyczynowego z poprawą pamięci

8.1 Schizofrenia: ksanomelina z trospium (EMERGENT-2)

Przebieg. Randomizowane badanie III fazy z udziałem 252 hospitalizowanych dorosłych z zaostrzeniem psychozy. Przez 5 tygodni chorzy dostawali lek albo placebo.

Jak działa lek. Ksanomelina jest agonistą muskarynowym preferującym M1 i M4. Trospium słabo przenika do mózgu i blokuje głównie obwodowe receptory muskarynowe, ograniczając część działań niepożądanych.

Wynik. Punktacja PANSS spadła o 21,2 pkt przy leczeniu i o 11,6 pkt przy placebo (różnica 9,6 pkt, p<0,0001). Poprawiły się także wyniki podskal objawów. W pięciotygodniowym badaniu częstość zgłaszanych objawów pozapiramidowych i wzrostu masy ciała była niska. Częste były zaparcia, niestrawność i nudności. Krótka obserwacja nie rozstrzyga wszystkich zagrożeń długoterminowych.

Znaczenie. Na podstawie całego programu EMERGENT FDA zarejestrowała lek (Cobenfy) we wrześniu 2024 roku.

Źródła: Kaul i wsp., Lancet 2024;403:160–170, PMID 38104575; FDA, Cobenfy.

8.2 Schizofrenia: emraklidyna (EMPOWER-1 i 2), wynik negatywny

Przebieg. Dwa badania II fazy, EMPOWER-1 i EMPOWER-2. Emraklidyna jest selektywnym dodatnim modulatorem allosterycznym M4, a nie klasycznym bezpośrednim agonistą tego receptora.

Wynik. W listopadzie 2024 roku okazało się, że w żadnym z badań lek nie był po 6 tygodniach lepszy od placebo w skali PANSS. Był za to dobrze tolerowany.

Znaczenie. Niepowodzenie tego leku nie dowodzi, że konieczne jest jednoczesne pobudzenie M1 i M4 ani że cała strategia oddziaływania na M4 jest nieskuteczna. Wynik dotyczy określonej substancji, dawek i warunków badań.

Źródło: komunikat sponsora AbbVie z 11 listopada 2024 r. To wynik ogłoszony przez sponsora, odmienny rodzaj źródła niż recenzowany artykuł naukowy.

8.3 Miastenia: nipokalimab (Vivacity-MG3)

Przebieg. Randomizowane badanie III fazy w 81 ośrodkach w 17 krajach. Włączono 199 dorosłych z uogólnioną miastenią niedostatecznie kontrolowaną standardowym leczeniem. Główna analiza skuteczności objęła 153 osoby z przeciwciałami przeciw AChR, MuSK lub LRP4. Nipokalimab lub placebo dodawano do standardowej terapii przez 24 tygodnie.

Jak działa lek. Nipokalimab blokuje FcRn, który chroni IgG przed rozkładem. Zmniejsza w ten sposób ilość IgG, w tym chorobotwórczych przeciwciał. Nie wszystkie te przeciwciała atakują bezpośrednio receptor ACh.

Wynik. Średnia zmiana MG-ADL w tygodniach 22–24 wyniosła −4,70 pkt przy nipokalimabie i −3,25 przy placebo (różnica −1,45 pkt; p=0,0024). Częstość zdarzeń niepożądanych była podobna. Artykuł dotyczy 24-tygodniowej fazy kontrolowanej; dłuższa faza otwarta jest odrębnym źródłem danych.

Znaczenie. Lek poprawiał kontrolę objawów jako dodatek do standardowego leczenia. FDA zatwierdziła go 29 kwietnia 2025 r., a pozwolenie w UE wydano 28 listopada 2025 r. Wskazania obejmują pacjentów od 12 lat z przeciwciałami przeciw AChR lub MuSK.

Źródła: Antozzi i wsp., Lancet Neurol 2025;24:105–116, PMID 39862879; FDA, Imaavy; EMA, Imaavy.

8.4 Stymulacja nerwu błędnego w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RESET-RA)

Przebieg. 242 chorym na RZS, u których zawiodły leki biologiczne, wszczepiono stymulator na lewy nerw błędny. Losowo był on włączany albo nie (stymulacja przez 1 minutę dziennie).

Mechanizm. Stymulacja nerwu błędnego moduluje odruch zapalny. Szlaki obejmujące ACh i receptory α7 komórek odpornościowych są jednym z proponowanych mechanizmów. Samo badanie kliniczne nie mierzyło bezpośrednio udziału każdego elementu tego obwodu.

Wynik. Po 3 miesiącach odpowiedź ACR20, oznaczającą co najmniej 20-procentową poprawę według kryteriów ACR, uzyskało 35,2% osób z aktywną stymulacją i 24,2% z pozorowaną (p=0,0209). Po 12 miesiącach odsetek wyniósł 52,8% wśród osób, które ukończyły obserwację. Po trzecim miesiącu wszyscy mogli otrzymywać aktywną stymulację, więc nie była to już taka sama kontrolowana ocena. Związane z leczeniem poważne zdarzenia niepożądane (1,6%) były okołooperacyjne i ustąpiły.

Znaczenie. Badanie potwierdziło skuteczność ocenianego systemu neuromodulacji w tej populacji RZS. Wyniku nie należy utożsamiać z dowodem, że suplement zwiększający ACh leczy choroby autoimmunologiczne.

Źródła: Tesser J.R.P. i wsp., Nat Med 2026;32(1):369–378, PMID 41429981; ClinicalTrials.gov NCT04539964

8.5 Neurony cholinergiczne a oczyszczanie mózgu

Przebieg. U starszych osób porównano wskaźnik aktywności cholinergicznej kory w PET ze sprzężeniem sygnału BOLD i napływu płynu mózgowo-rdzeniowego w fMRI. U samic myszy uszkadzano neurony cholinergiczne przodomózgowia podstawnego i badano przepływ płynu.

Wynik. U ludzi wskaźniki cholinergiczne korelowały ze sprzężeniem BOLD i napływu płynu. U myszy utrata neuronów zaburzała przepływ glimfatyczny i pulsację tętnic. Inhibitor AChE zmieniał te parametry głównie przez mechanizmy obwodowe.

Znaczenie. Wyniki sugerują mechanizm łączący utratę unerwienia cholinergicznego z zaburzeniami usuwania substancji z mózgu. Nie dowodzą, że zwiększenie ACh u ludzi leczy Alzheimera lub usuwa złogi amyloidu.

Źródło: Chuang i wsp., Nat Commun 2025;16:5343. DOI: 10.1038/s41467-025-60812-3. PMID 40550817.

8.6 Choroba Parkinsona: zanik neuronów cholinergicznych a myślenie

Schumacher i wsp. (Brain 2023). W badaniu przekrojowym 143 osób z Parkinsonem bez otępienia i 52 osób kontrolnych porównano MRI, PET i funkcje poznawcze. Objętość tylnej części przodomózgowia podstawnego oraz aktywność AChE w korze były niezależnie związane z wynikami poznawczymi. PET oceniał marker przekaźnictwa, a nie bezpośrednie stężenie ACh. Projekt przekrojowy nie pozwala określić kolejności przyczynowej zmian.

Labrador-Espinosa i wsp. (Mov Disord 2023). U 162 osób z nowo rozpoznanym Parkinsonem obserwowano zmiany MRI przez średnio około 2,3 roku. Zanik cholinergicznego przodomózgowia wiązał się ze ścieńczeniem kory i pogorszeniem poznawczym, także po uwzględnieniu statusu amyloidu. Było to badanie obserwacyjne, więc nie dowodzi bezpośredniego związku przyczynowego.

Źródła: Schumacher i wsp., Brain 2023, PMID 37403733; Labrador-Espinosa i wsp., Mov Disord 2023, PMID 37492892.

8.7 Leki przeciwcholinergiczne a ryzyko otępienia

Iyen i wsp. (BMJ Medicine 2024). Badanie kliniczno-kontrolne w angielskiej podstawowej opiece zdrowotnej, u osób w wieku co najmniej 55 lat. Spośród leków na pęcherz nadreaktywny najmocniej z ryzykiem otępienia wiązały się oksybutynina, solifenacyna i tolterodyna.

Kohorta UK Biobank (2022). Analiza obejmowała 171 775 uczestników z danymi o receptach. Większe obciążenie antycholinergiczne wiązało się z ryzykiem otępienia w większości skal, ale zależność różniła się między grupami leków. Nie był to eksperyment z losowym przydziałem leczenia.

Jak to rozumieć. To badania obserwacyjne. Pokazują związek, ale nie dowodzą, że leki są przyczyną. Nie należy ich odstawiać bez rozmowy z lekarzem.

Źródła: Iyen i wsp., BMJ Med 2024, DOI 10.1136/bmjmed-2023-000799; Mur i wsp., 2022, PMID 35434252.

8.8 Cytykolina i pamięć w ocenie EFSA z 2024 roku

Rodzaj pracy. EFSA oceniła dowody dotyczące wpływu cytykoliny na pamięć osób w średnim i starszym wieku z subiektywnymi problemami pamięciowymi. Była to ocena oświadczenia zdrowotnego, a nie nowe badanie kliniczne.

Wynik. Nie ustalono związku przyczynowego między spożywaniem cytykoliny a poprawą, utrzymaniem lub ograniczeniem utraty pamięci w ocenianej populacji. Wyniki badań interwencyjnych były niejednolite.

Kontekst. Pozytywne badanie Nakazaki i wsp. obejmowało 100 osób otrzymujących 500 mg cytykoliny dziennie lub placebo przez 12 tygodni. Poprawę stwierdzono w części drugorzędowych wyników pamięciowych. Publikacja z 2021 r. jest starsza niż pięć lat na 27.10.2026 i służy tu wyłącznie jako tło oceny EFSA. Nie potwierdza skuteczności leczenia otępienia.

Źródła: EFSA 2024, PMID 38966137; starsze badanie Nakazaki i wsp., PMID 33978188 (poza wymaganym okresem).